ڕۆژئاوای کوردستان، کارەساتێکی تر بۆ کورد

بۆ چەندین دەیەیە، ڕۆژئاوا خۆی وەک پارێزەری مافەکانی مرۆڤ، دیموکراسی و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی نیشان دەدات. بەڵام لە هیچ شوێنێکدا هێندەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و پرسی کورد بە تایبەتی، هەرەسی ئەم بانگەشانە بەدی ناکرێت. لە پشت وتارە بریقەدارەکان و زمانی دیپلۆماسییەوە، ڕاستییەک هەیە کە نەک بە ئەخلاق، بەڵکو بە بەرژەوەندییەکان داڕێژراوە—بەرژەوەندییگەلێک کە بەردەوام ژیان، کەرامەت و داهاتووی کورد قوربانی دەکەن.

ئایین وەک چەک: فەتواکان و لۆژیکی ئەنفال

فەتواکەی موفتیی سووریا، کە بە ڕاشکاوی ئاماژە بە سوورەتی "ئەنفال" دەکات، تەنهافتوایەکی ئاسایی نییە. ئەمە سەر بە نەریتێکی درێژخایەن و مەترسیدارە کە تێیدا تێکستە پیرۆزەکان لە چوارچێوە مێژوویی و ئەخلاقییەکانی خۆیان دادەماڵرێن و دەگۆڕدرێن بۆ چەکی سیاسی. سوورەتی ئەنفال، کە لە مێژوودا بە ململانێ و دابەشکردنی دەستکەوتەکانی جەنگ (غەنیمە) وەستراوەتەوە، بەردەوام خراپ بەکارهێنراوە بۆ ڕەوایەتیدان بە توندوتیژی، تاڵانکردن، کۆیلایەتی و قڕکردن لە ژێر پەردەی دەسەڵاتی خوداییدا.

بۆ کوردی عێراق، وشەی "ئەنفال" تەنها چەمکێکی تیۆلۆژی (ئایینی) نییە—بەڵکو مۆتەکەیەکی ترسناکە.

لە نێوان ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٨٨، ڕژێمی بەعسی عێراق ئەوەی دەستی پێکرد کە بە "شاڵاوی ئەنفال" ناسراوە؛ جینۆسایدێکی سیستماتیک دژی دانیشتوانی کورد. لە ژێر فەرمانی عەلی حەسەن مەجید—کە دواتر بە "عەلی کیمیایی" ناسرا—تەواوی گوندە کوردییەکان لەسەر نەخشە سڕانەوە. زیاتر لە ١٨٠,٠٠٠ کوردی سڤیل، لەوانە ژنان، منداڵان و بەساڵاچووان، کۆمەڵکوژ کران یان بێسەروشوێن کران. دەەیان هەزار کەس بە زیندوویی لە گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا نێژران. چەکی کیمیایی بەکارهێنرا، کە ناسراوترین نموونەیان هەڵەبجە بوو، کە تێیدا هەورە ژەهراوییەکان بوونە هۆی خنکانی تەواوی خێزانەکان لە ناو ماڵەکانی خۆیاندا.

هەڵبژاردنی ناوی "ئەنفال" ڕێکەوت نییە. هەوڵێکی بەمەبەست بوو بۆ پۆشینی بەرگی ئایین بەسەر جینۆسایدی دەوڵەتدا، بۆ ئەوەی کۆمەڵکوژی وەک

 ئۆپەراسیۆنێکی ڕەوا نیشان بدرێت کە بە مۆڵەتی دەقە ئایینییەکان ئەنجام دراوە. پیاوانی کورد وەک "غەنیمەی جەنگ" ناوزەد کران، ژنان دەستبەسەر کران و بێڕێزییان پێکرا یان بێسەروشوێن کران، و منداڵانیش لە خێزانەکانیان جیا کرانەوە—ئەمە ڕێک هەمان ئەو لۆژیکەیە کە دواتر توندڕەوەکان لە ژێر سایەی داعشدا بەکاریان هێنایەوە.

هەر بۆیەش ئاماژەدانە سەردەمییەکان بۆ سوورەتی ئەنفال لە فەتوا سیاسییەکاندا هێندە مەترسیدارن. بۆ کورد، زمانێکی لەو شێوەیە یادی جینۆساید زیندوو دەکاتەوە، نەک دەقە پیرۆزەکان. ئەمە ئاماژەیە بۆ گەڕانەوە بۆ عەقڵییەتێک کە تێیدا دەکرێت تەواوی گەلێک کەم بکرێتەوە بۆ "کاڵا"، "دوژمنی خودا" یان "جەستەی بێ‌بایەخ".

کاتێک توندڕەوەکانی ئەمڕۆ یان دەسەڵاتدارە ئایینییەکان پەنا بۆ "ئەنفال" دەبەن بۆ پاساودانی توندوتیژی، ئەوان خەریکی ئایینناسی نین—بەڵکو خەریکی دووبارەکردنەوەی لۆژیکێکی جینۆسایدکارین کە پێشتر لەسەر جەستەی کورد تاقی کراوەتەوە. جیاوازییەکە تەنها لە قەبارە و کاتدایە، نەک لە مەبەست و نیەتدا.

تراجیدیاکە لەوەدایە کە جیهان زۆرجار وەک بابەتێکی سیمبولیک یان تەنیا وتارێکی ڕووت سەیری ئەم ئاماژانە دەکات، لە کاتێکدا کوردەکان وەک "هۆشداری" تێیان دەگەن. مێژوو پێشتر نیشانی داوە چی ڕوودەدات کاتێک ئایین دەکرێتە چەک دژی گەلێک کە بوونیان بە "ناپەسند" و "ناحەز" لەقەڵەم دەدرێت. شاڵاوی ئەنفال لە عێراق وەک بەڵگەیەک دەمێنێتەوە کە کاتێک دەقە پیرۆزەکان لەگەڵ دەسەڵاتی ڕەها و بێ‌کۆت و بەند تێکەڵ دەکرێن، ئەنجامەکەی ئیمان و باوەڕ نابێت—بەڵکو قڕکردن و لەناوبردن دەبێت.

سڕینەوەی مرۆڤایەتی: ژنی کورد وەک ئامانج

یەکێک لە دڕندانەترین وێنەکانی ئەم ململانێیە، تەرمی ژنە شەڕڤانێکی کورد بوو کە فڕێدرابووە ناو باخچەیەک. ئەم کردەوەیە هەڕەمەکی نەبوو، بەڵکو سیمبولیک بوو. مەبەست لێی نەک تەنها بێڕێزیکردن بەو ژنە، بەڵکو بێڕێزیکردن بوو بە تەواوی نەتەوەیەک. فڕێدانی تەرمەکەی وەک پاشماوە و زبڵ، ڕاگەیاندنی ئەوە بوو کە بەرگریی کورد—و مێییەتیی کورد—شایستەی هیچ ڕێزێک نییە، تەنانەت لە دوای مردنیش.

سەرقاڵبوون بە شێوازی قژی کچە شەڕڤانانی کورد ڕەهەندێکی تری ڕق و کینە نیشان دەدات. کاتێک ژنانی چەکداری کورد وێنەی باوی "مێینەی ملکەچ و بێدەنگ"یان تێکشکاند، دوژمنەکانیان گۆڕەپانی جەنگەکەیان گۆڕی. کاتێک نەیانتوانی لە ڕووی سەربازییەوە بەرنگاریان ببنەوە، هێرشیان کردە سەر شێوە، مێینەیی و ناسنامەیان. قژی ئەوان بوو بە هەڕەشەیەکی سیاسی. ئازادیی ئەوان بوو بە سووکایەتی بۆ دوژمن.

ئەم ڕق و کینەیە لە یەکێک لە تاریکترین تاوانەکانی سەردەماندا گەیشتە لووتکە: کۆیلەکردنی کچەکانمان. کچانی کورد ڕفێندران، لە بازاڕەکاندا فرۆشران، بە شێوەیەکی سیستماتیک دەستدرێژییان کرایە سەر و وەک کاڵا مامەڵەیان پێوە کرا—هەموو ئەمانە لە ژێر دروشمی ئایینی و پاساوی "شەرعی." جیهان سەیری دەکرد؛ هەندێک شەرمەزاریان کرد، زۆرینە خەریکی حیساباتی سیاسی بوون، و کەمینەیەکی زۆر کەمیش بە جددی هەنگاویان نا.

داعش: هەڕەشەیەکی جیهانی، ڕاستییەکی کوردی

هیچ مشتومڕێکی جددی لەسەر ئەمە نییە: داعش هەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر مرۆڤایەتی. ئایدۆلۆژیاکەی جینۆسایدکارانە، ژن‌کوژ و تۆتالیتارە. بەڵام بۆ کورد، داعش تەنها مەترسییەکی جیهانیی ئەبستراکت نەبووە، بەڵکو هەڕەشەیەکی بوونی (مەوجوودی) بووە.

لە کاتێکدا زۆرێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا خەریکی گفتوگۆ بوون لەسەر دەستێوەردان، شەڕڤانانی کورد—ژن و پیاو—لە هێڵەکانی پێشەوە وەستان. ئەوان نەک تەنها بەرگرییان لە گوندەکانی کوردستان کرد، بەڵکو بەرگرییان لە ئاسایشی جیهانیش کرد. شارەکانی وەک کۆبانی بوونە هێمای بەرگری دژی بەربەرییەت. هەزاران کورد گیانیان بەخت کرد بۆ ئەوەی ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی داعش بۆ ناوچەکانی تری جیهان بگرن.

کەچی ئەمڕۆش، هەڕەشەکە هەر ماوە.

تورکیا، داعش و قۆناغی نوێی جەنگ

بەتایبەتی ئێستا، داعش بەردەوامە لە هێرشەکانی، نەک بە تەنیا، بەڵکو لە چوارچێوەی سیستەمێکی ئاڵۆزی ناوچەییدا. بەڵگەکان، شێوازی ڕووداوەکان و ئەنجامەکان زیاتر و زیاتر ئەوە دەردەخەن کە سیاسەتەکانی تورکیا—ڕاستەوخۆ یان لە ڕێگەی بریکارەکانیەوە—ئاسانکارییان بۆ هێرشەکان دژی کورد کردووە، لە کاتێکدا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا خۆی وەک هاوبەشێک دژی تیرۆر نیشان دەدات.

میلیشیاکان و ئۆپەراسیۆنە هەواڵگرییەکانی تورکیا هێڵی نێوان کردەوەی دەوڵەت و توندوتیژیی توندڕەوەکانیان لێڵ کردووە. ئەنجامەکە پارادۆکسێکی سەیرە: هەمان ئەو کوردانەی داعشیان تێکشکاند، ئێستا دەکرێنە ئامانج، لاواز دەکرێن و بە "تیرۆریست" ناو دەبرێن، لە کاتێکدا پاشماوەکانی توندڕەوکان خۆیان ڕێک دەخەنەوە و دەگونجێنن.

بۆ کورد، پەیامەکە ڕوونە: شەڕی تیرۆر تەنها تا ئەو کاتە پاداشتی هەیە کە خزمەت بە هێزە گەورەکان بکات. سەربەخۆیی، کەرامەت و بەرگری لە خۆ کردن، لای ئەوان شتێکی لێخۆشنەبووە.

سیاسەتی نێودەوڵەتی: دوو ڕوو، یەک دووڕوویی

هەڵوێستی نێودەوڵەتی بەرامبەر دۆزی کورد هەمیشە دوو دیوی هەبووە.

دیوێکیان ستایشی ئازایەتی، قوربانیدان و "بەها هاوبەشەکان"ی کورد دەکات.

دیوەکەی تریان خیانەتیان لێ دەکات هەر کاتێک ئەو بەهایانە لەگەڵ هاوپەیمانییەکان، ڕێڕەوەکانی نەوت، یان هاوسەنگییە ناوچەییەکاندا ناکۆک بن.

هەر بۆیەش دۆستی دوێنێ دەبێتە دوژمنی ئەمڕۆ. هێزە کوردییەکان ساڵێک پڕچەک دەکرێن و ساڵی دواتر سزایان بەسەردا دەسەپێنرێت. سەرکردە کوردەکان ڕۆژێک پێشوازییان لێ دەکرێت و ڕۆژی دواتر پشتگوێ دەخرێن. خوێنی کورد تەنیا ئەو کاتە بەهای هەیە کە کات یان فشار بۆ زلهێزەکان بکڕێت.

هیچ شتێک ئەم دووڕووییە بەقەد کەیسی "ئەبو محەمەد جۆلانی" ڕوون ناکاتەوە.

لە تیرۆریستێکی داواکراوەوە بۆ پیاوێکی سیاسی دانپێدانراو

لە کاتێکدا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دە ملیۆن دۆلاری وەک پاداشت بۆ دەستگیرکردنی ئەبو محەمەد جۆلانی تەرخان کردبوو و وەک توندڕەوێکی مەترسیدار ناساندبووی. بەڵام کاتێک بای سیاسەت دەگۆڕێت، دوژمنەکان دەبنە کەسی دۆست. چیرۆکەکان سەرلەنوێ دەنووسرێنەوە.

لەناکاو، هەمان کەسایەتی دەکرێت وەک سەرکردەیەکی سیاسی شەرعی بخرێتەوە ڕوو، وەک دەسەڵاتدارێکی دەوڵەت‌ئاسا بناسرێت، و تەنانەت پێشوازی لە کۆشکی سپیش لێ بکرێت نەک لەبەر ئەوەی ئەو گۆڕاوە، بەڵکو لەبەر ئەوەی بەرژەوەندییەکان گۆڕاون.

ئەم گۆڕانکارییە پەیوەندی بە ئاشتییەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە "بەکارهێنان"ەوە هەیە. تیرۆر تەنها ئەو کاتە ئیدانە دەکرێت کە کۆنترۆڵ نەکرێت. کاتێک دەکرێت بەڕێوە ببرێت، ناوی دەگۆڕدرێت بۆ "ئۆپۆزسیۆن"، "سەقامگیری" یان "ڕیالپۆلیتیک".

نەبوونی ئەخلاق لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکادا

لە ناو جەرگەی هەموو ئەمانەدا ڕاستییەکی بەئازار هەیە: بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا زۆرجار بەبێ هیچ ئەخلاقێک کار دەکەن. مافەکانی مرۆڤ دەبنە شتێکی هەڵبژاردە. دادپەروەری دەبێتە بابەتێکی جێی مامەڵە. قوربانییەکان دەبنە تەنها ژمارەیەک لە ئامارەکاندا.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕۆژئاوا زمانی ئەخلاقی نییە—بەڵام زمان بەبێ کردار پووچە. کاتێک چاوپۆشی لە جینۆساید دەکرێت، کاتێک مامەڵە بە کۆیلایەتییەوە دەکرێت، و کاتێک توندڕەوەکان بۆ دەستکەوتی ستراتیژی پاکانەیان بۆ دەکرێت، ئەخلاق بوونی نامێنێت.

بۆ کورد، ئەمە وانەیەکی دووبارەیە کە بە خوێن نووسراوەتەوە.

ڕەگەزپەرستی دژی کوردو مانەوەی کورد

ڕەگەزپەرستی دژی کورد شتێکی نوێ نییە. لە سیاسەتی ناوچەیی، دیپلۆماسی نێودەوڵەتی، و تەنانەت لە نوێنەرایەتیکردنی میدیاییدا بوونی هەیە. کورد زۆرجار وەک شەڕکەرێکی بێ داهاتوو، قوربانییەکی بێ ئیرادە، یان ئامرازێکی بێ ماف نیشان دەدرێت.

بەڵام سەرەڕای هەموو شتێک—فەتواکان، کیمیاباران، خیانەتەکان، جینۆساید و پشتگوێخستن ڕەگەزپەرستی هەرگیز نەیتوانیوە کورد لەناو ببات.

ئیمپراتۆریەتەکان تاقییان کردەوە. دیکتاتۆرەکان تاقییان کردەوە. ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان تاقییان کردەوە. سیستەمە نێودەوڵەتییەکان لە ڕێگەی فەرامۆشکردنەوە هەوڵی سڕینەوەیان دا.

هەموویان شکستیان هێنا.

کورد دەمێنێتەوە چونکە "مانەوە" خۆی بووەتە جۆرێک لە "بەرگری". ژنەکانیان دەجەنگن. منداڵەکانیان لەبیریان ناچێتەوە. کولتوورەکەیان ڕەتیدەکاتەوە ون بێت. دۆزەکەیان ئەو ڕاستییە ناخۆشە دەردەخات کە "دەسەڵات" لە کەرامەت زیاتر دەترسێت وەک لە توندوتیژی.

ئەنجام: مێژوو چی لە یاد دەمێنێت؟

خەباتی کورد جیهان ناچار دەکات ڕووبەڕووی دژایەتییەکانی خۆی ببێتەوە. ئەوە دەردەخات کە ئەخلاق زۆرجار مەرجدارە، هاوپەیمانییەکان کاتین، و پرەنسیپەکانیش کاتێک دەسەڵات دێتە ئاراوە، نەرم دەبن.

بەڵام شتێکی تریش دەردەخات: کە گەلێک دەکرێت چەندین جار خیانەتی لێ بکرێت و هێشتا خۆڕاگر بێت. ڕەنگە ڕۆژئاوا بەردەوام بێت لە پێشخستنی بەرژەوەندی بەسەر دادپەروەریدا. ڕەنگە توندڕەوەکان بەردەوام بن لە خۆحەشاردان لە پشت ئایینەوە. ڕەنگە دەوڵەتەکان بەردەوام بن لە گۆڕینەوەی ئەخلاق بە هەژموون و دەسەڵات.

بەڵام مێژوو ئەوەی لەبیر دەمێنێت کێ دژی لەناوبردن وەستایەوەو کێش ڕێگەی بۆ خۆش کرد.

و کورد هەر لێرە دەبێت و بەرگەی ئەم نسکۆیەش دەگڕێت .